CSINT Open Source Intelligence

Kriz doğrulama modülleri

Kriz anında hızlı değil, kontrollü doğrula.

Deprem, yangın, sel, seçim, ulaşım ve bağış iddialarında amaç tek cümlede hüküm vermek değil; iddiayı parçalara ayırmak, resmi kaynakla karşılaştırmak ve belirsizliği açık yazmaktır.

Modülleri açRapor oluşturucuya git

Kısa kural

Önce sakin bir çerçeve kur.

Önce iddiayı yaz: kim, nerede, ne zaman, ne söylüyor?

Görüntü, resmi kayıt ve yorum birbirine karışmasın.

Tek kaynakla kesin sonuç yazma.

Kişisel veri, adres ve mağdur görüntüsünü gereksiz yere yayma.

Acil yardım gerekiyorsa doğrulama sayfasıyla vakit kaybetme; resmi acil hatlara yönel.

Senaryo rafı

Türkiye için pratik doğrulama akışları.

Gerçek kişileri hedeflemeden, kriz dönemlerinde sık dolaşan iddiaları kontrol etmek için hazırlandı.

Modül 01

Deprem iddiası

Büyüklük, merkez üssü, zaman ve hasar iddialarını ayır.

İlk sinyal

Sosyal medyada paylaşılan sarsıntı, büyüklük, yer veya hasar iddiası.

Başlangıç

Önce bunu yap

Önce olay zamanını ve iddia edilen yeri not al. Görsel varsa onu deprem verisinden ayrı değerlendir.

Doğrulama sırası

  1. 1

    AFAD son deprem kaydında saat, büyüklük, derinlik ve yer bilgisini kontrol et.

  2. 2

    Mümkünse Kandilli kaydıyla zaman ve bölgeyi karşılaştır.

  3. 3

    Hasar iddiası varsa resmi açıklama, yerel kurum duyurusu ve güvenilir haber kaynağı ara.

  4. 4

    Büyüklük verisi ile hasar görüntüsünü aynı kanıt gibi yazma; ayrı satırlarda tut.

Dikkat

  • Tek ekran görüntüsünü resmi deprem kaydı gibi paylaşma.
  • Bina, adres veya kişi bilgisi yayımlama.
  • Eski deprem görüntüsünü yeni olayla ilişkilendirme.

Rapor notu

Rapor cümlesi net olsun: hangi kurumda hangi saat görüldü, hangi iddia henüz doğrulanmadı?

İlk bakılacak kaynaklar

AFAD Son DepremlerZaman, büyüklük, derinlik ve merkez bilgisi için ilk resmi kontrol noktası.Kandilli Son DepremlerAynı olayın ikinci deprem kataloğunda nasıl göründüğünü karşılaştırmak için.AFAD DuyurularıMüdahale, uyarı ve resmi açıklama kontrolü için.

Modül 02

Yangın veya duman görüntüsü

Duman, alev, tahliye ve konum iddialarını acele etmeden kontrol et.

İlk sinyal

Bir fotoğraf, video veya harita paylaşımı yangın varmış gibi dolaşıma girdi.

Başlangıç

Önce bunu yap

Görüntüyü önce tarih ve konum açısından ayır. Duman yönü, rüzgar ve uydu sıcak nokta verisi destekleyici olabilir.

Doğrulama sırası

  1. 1

    Görüntünün ilk nerede ve ne zaman paylaşıldığını ara.

  2. 2

    MGM rüzgar, uydu veya radar verisiyle hava bağlamını kontrol et.

  3. 3

    NASA FIRMS ya da EFFIS gibi uydu tabanlı kaynaklarda sıcak nokta izi var mı bak.

  4. 4

    Uydu sıcak noktasını tek başına kesin yangın kanıtı sayma; resmi açıklama veya sahadan güvenilir doğrulama ara.

Dikkat

  • Yangının tam adresini ve özel mülk bilgisini gereksiz yere paylaşma.
  • Tahliye iddiasını resmi kaynak olmadan kesin yazma.
  • Sıcak nokta verisini fail, sebep veya kasıt kanıtı gibi yorumlama.

Rapor notu

Yangın notunda görüntü tarihi, kaynak, hava bağlamı ve resmi açıklama ayrı tutulmalı.

İlk bakılacak kaynaklar

MGM Uydu GörüntüleriBulut, duman ve hava bağlamını genel seviyede görmek için.NASA FIRMSMODIS/VIIRS sıcak nokta verisiyle destekleyici kontrol yapmak için.EFFISAvrupa ve çevre bölgelerde yangın durumu ve geçmiş yangın izleri için.

Modül 03

Sel ve aşırı yağış iddiası

Yağış, su baskını, tarih ve bölge bilgisini birlikte değerlendir.

İlk sinyal

Bir cadde, köprü, dere yatağı veya şehir görüntüsü sel iddiasıyla paylaşılıyor.

Başlangıç

Önce bunu yap

Görüntüdeki yer işaretlerini ve paylaşım saatini not al. Önce aynı görüntünün eski olup olmadığını kontrol et.

Doğrulama sırası

  1. 1

    MGM radar ve uydu görüntüsünde ilgili zaman aralığında yağış var mı bak.

  2. 2

    Yerel yönetim, valilik veya AFAD duyurusu var mı kontrol et.

  3. 3

    Görüntüdeki yol, tabela, bina veya köprü gibi sabit ipuçlarını haritayla karşılaştır.

  4. 4

    Su seviyesi görüntüsünü can kaybı, hasar veya tahliye sonucu gibi genişletme.

Dikkat

  • Eski sel görüntüsünü yeni olay diye paylaşma.
  • Konum kesin değilse mahalle veya sokak adı verme.
  • Tek radar görüntüsüyle olay sonucunu kanıtlanmış sayma.

Rapor notu

Yağış kanıtı, görüntü kanıtı ve resmi açıklama ayrı başlıklarla yazılmalı.

İlk bakılacak kaynaklar

MGM RadarYağışın zaman ve bölge bağlamını görmek için.MGM Meteorolojik UyarılarUyarı, tahmin ve resmi hava durumu açıklamaları için.AFADAfet duyuruları, yardım ve resmi bilgilendirme için.

Modül 04

Seçim iddiası

Sandık, oran, tutanak ve yasak iddialarında kaynak türünü ayır.

İlk sinyal

Oy oranı, sandık sonucu, tutanak, seçim yasağı veya aday iddiası paylaşılıyor.

Başlangıç

Önce bunu yap

İddianın kesin sonuç mu, geçici veri mi, yorum mu olduğunu ayır. Saat ve seçim türünü yaz.

Doğrulama sırası

  1. 1

    YSK duyuru, karar ve sonuç ekranlarında ilgili başlığı ara.

  2. 2

    Sonuç iddiası varsa seçim türü, il, ilçe ve sandık seviyesini ayrı yaz.

  3. 3

    Paylaşılan tutanak görselinin tarih, yer ve okunabilirlik durumunu not et.

  4. 4

    Resmi sonuç, geçici sonuç ve medya aktarımını aynı şey gibi göstermemeye dikkat et.

Dikkat

  • Yayın yasağı veya itiraz süreci bitmeden kesin hüküm kurma.
  • Tutanaktaki kişisel verileri açık şekilde paylaşma.
  • Tek sosyal medya paylaşımını seçim sonucu gibi sunma.

Rapor notu

Seçim raporunda veri seviyesi açık yazılmalı: sandık, ilçe, il, ülke geneli veya resmi duyuru.

İlk bakılacak kaynaklar

YSKDuyuru, karar, seçim takvimi ve resmi bağlantılar için.YSK Sandık SonuçlarıSandık sonucu ve tutanak sorgusu için resmi ekran.YSK Açık VeriSeçim verilerini daha sonra analiz etmek ve karşılaştırmak için.

Modül 05

Ulaşım kazası veya yol kapanması

Yol, köprü, uçuş, tren veya liman iddiasında zaman ve güzergahı netleştir.

İlk sinyal

Kaza, yol kapanması, yoğunluk, sefer iptali veya güzergah değişikliği iddiası.

Başlangıç

Önce bunu yap

Önce olayın ulaşım türünü belirle: karayolu, hava, raylı sistem, deniz veya şehir içi.

Doğrulama sırası

  1. 1

    Karayolu iddiasında KGM yol durumu ve ilgili resmi kurum duyurusunu kontrol et.

  2. 2

    Fotoğraf veya video varsa plaka, kişi ve yüz gibi özel bilgileri rapora taşımadan önce gizle.

  3. 3

    Harita, saat, güzergah ve hava durumu bilgisini ayrı ayrı not et.

  4. 4

    Can kaybı veya yaralı iddiasını yalnızca resmi açıklama ya da güvenilir haberle yaz.

Dikkat

  • Kaza görüntülerinden kişi kimliği çıkarmaya çalışma.
  • Canlı konum bilgisini taciz veya takip amacıyla paylaşma.
  • Trafik yoğunluğunu olayın sebebi gibi yorumlama.

Rapor notu

Ulaşım raporunda yol/güzergah, zaman, kaynak ve belirsizlik açıkça görünmeli.

İlk bakılacak kaynaklar

KGM Yol DurumuGünlük yol durumu ve çalışma bilgileri için.KGM Ana SayfaYol durumu, güzergah ve resmi duyurulara erişim için.MGMKaza veya kapanmayı etkileyebilecek hava koşullarını kontrol etmek için.

Modül 06

Sahte bağış veya yardım kampanyası

IBAN, cüzdan, SMS ve kampanya iddiasında resmi sahipliği kontrol et.

İlk sinyal

Afet sonrası bağış linki, IBAN, kripto cüzdanı, SMS kodu veya kampanya görseli dolaşıyor.

Başlangıç

Önce bunu yap

Bağış bilgisi resmi alan adından mı geliyor, önce bunu kontrol et. Ekran görüntüsünü tek başına kanıt sayma.

Doğrulama sırası

  1. 1

    Alan adını, bağlantıyı ve yönlendirme adresini not al.

  2. 2

    AFAD veya ilgili resmi kurumun yardım kampanyaları sayfasıyla karşılaştır.

  3. 3

    IBAN, alıcı adı, SMS kısa kodu ve kampanya tarihini ayrı ayrı doğrula.

  4. 4

    Şüpheli bağlantı varsa tıklamadan ekran görüntüsü ve URL notu al; kişisel bilgi girme.

Dikkat

  • Şüpheli bağış linkine kart veya kimlik bilgisi girme.
  • Bağış cüzdanını resmi kaynakla eşleşmeden paylaşma.
  • İyi niyetli görünen kampanyayı doğrulamadan yayma.

Rapor notu

Bağış raporunda alan adı, alıcı adı, resmi karşılık ve tarih mutlaka ayrı satırda olmalı.

İlk bakılacak kaynaklar

AFAD Yardım KampanyalarıResmi kampanya listesi, tarih ve hesap bilgisi kontrolü için.AFAD Deprem BağışlarıDeprem bağış hesapları ve resmi açıklama için.e-DevletResmi hizmet ve kurum bağlantılarını kontrol etmek için başlangıç noktası.