Bu dalga nerede?

İlk kitapçıkta bir videonun ne zaman çekildiğine baktım. Bu kez soru başka: nerede?

20 Nisan 2026 Sanriku depreminden sonra dolaşan videolardan biri, dalgaların bir otoparkı süpürdüğü bir tsunami kaydıydı. Paylaşımlar onu o günün tsunamisi diye sunuyordu. Doğrulama ekipleri kaydın 2011’den olduğunu kısa sürede gösterdi.

Ben bir adım daha attım ve videonun hangi binanın çatısından çekildiğini buldum. Bunun için yalnızca herkesin açabileceği sayfaları kullandım: videonun kendi kareleri, Japonya’nın resmi harita servisi GSI’nin hava fotoğrafları, OpenStreetMap kayıtları ve koordinatlardan yaptığım birkaç hesap. Her adımda neye baktığımı, neyi ölçtüğümü ve neyi bilemediğimi yazdım.

Önce kaydın ait olduğu olayı resmi kaynaktan not ettim. Değerleri Japonya Meteoroloji Ajansı’nın (JMA) bu deprem için yayımladığı raporundan 29 Eylül 2026’da yeniden okudum.

““Depremden sonraki günlerde video yeniden dolaşmaya başladı. AAP FactCheck’in 29 Nisan 2026 tarihli yazısına göre Brisbane’deki bir Facebook hesabı videoyu, geçen pazartesiki 7,5 büyüklüğündeki depremden sonraki “gerçek tsunami, yapay zeka değil” diye paylaştı.

123

Bu görüntü hangi binanın çatısından çekildi?

Videonun tarihini doğrulama ekipleri zaten bulmuştu. Benim sorum yerle ilgiliydi ve cevabı bir koordinat olmalıydı. Bir mahalle adı ya da “liman yakını” gibi bir tarif bu soruya yetmez.

Ne zaman emin olacağımı da baştan yazdım: birbirinden bağımsız en az üç işaret aynı binayı gösterirse konumu kesinleşmiş sayacağım. Tek bir adres ya da tek bir benzerlik buna yetmez.

■“■YouTube’da 石巻 津波 (Ishinomaki tsunami) diye aradığımda aynı görüntünün birçok kopyası çıktı. Bulduğum en eski kopya 18 Aralık 2011’de yüklenmiş ve açıklamasında bir adres yazıyor.

12

““Japon yayın kuruluşu FNN aynı görüntüyü 25 Ekim 2012’de kendi arşiv kanalında yayımladı ve açıklamaya çok daha fazla ayrıntı yazdı: binayı, önündeki yolu ve okula uzaklığı.

1234

Dalga, arabalar ve enkaz ertesi gün orada olmaz. Aradığım şey yıllar sonra da aynı yerde duracak yapılardı. Videoyu altı saniyede bir durdurup 45 kare aldım, insan görünen kareleri ayırdım ve kalanlarda şunları not ettim:

■■0:20, güneye bakış. Hemen önde çizgili bir otopark, arkasında elektrik direklerinin dizildiği geniş bir yol, en arkada bir çam sırası ve beyaz fabrika binaları.

■■3:16, batıya bakış. Kafes çerçeve içinde iki yeşil küre ve üç ya da dört ince uzun turkuaz tank. İnce tanklar kürelerden daha yakın ve sağda.

■■2:50 ve 3:10. Kameranın hemen altında yeşil oluklu geniş bir çatı. FNN 3:10’da uzaktaki binaları turuncu bir çerçeveyle kendisi işaretlemiş.

■×■Adresi GSI’nin harita servisine yazdım. Arama bir nokta verdi, ama nokta bir yolun kenarına düştü. Adres noktaları çoğu zaman bir binayı değil, bir parselin ya da bloğun yaklaşık yerini gösterir.

■≠■OpenStreetMap’te aynı mahallede 石巻ガス (Ishinomaki Gas) adlı bir kayıt var ve nokta büyük bir binanın içinde duruyor. GSI’nin adres noktası bu kayıttan yaklaşık 85 m uzakta.

12

Elimde iki aday vardı: adres noktası ve OSM kaydı. Hangisinin doğru olduğunu videodaki yapılar gösterecekti.

∴∴Güncel hava fotoğrafında iki büyük gaz tankı OSM kaydının batısında duruyor. Videonun 3:16 karesi de batıya bakarken tankları gösteriyor. Aynı karede ince uzun tanklar kürelerden daha yakın; hava fotoğrafında da bu küçük tanklar küreler ile bina arasında.

■∴■Mesafeleri OSM’deki koordinatlardan hesapladım. Tanklar binaya 172 m, Minato Ortaokulu’nun OSM’deki merkez noktası 387 m uzakta. İl Yolu 240 binanın yaklaşık 100 m güneyinden doğu batı yönünde geçiyor. 0:20 karesinde güneye bakarken otoparkın arkasında görünen geniş yol bu.

××Bugünkü fotoğraf tek başına yetmez, on beş yılda çok şey değişmiş olabilir. GSI’nin 12 ve 13 Mart 2011’de, tsunamiden bir gün sonra çektiği hava fotoğraflarını açtım.

12

■∴■2011 fotoğrafında dört yuvarlak yapı var: ikisi turkuaz, ikisi gri. Bugün yalnızca iki turkuaz tank duruyor. Kamera binasının çatısı 2011’de yeşil; videonun 2:50 ve 3:10 karelerinde kameranın hemen altında görünen yeşil oluklu çatıyla aynı. Bugün aynı çatıda güneş panelleri var.

Videoda aynı çatı 3:10’da, kameranın hemen altında görünüyor.

““Kendi sonucuma vardıktan sonra doğrulama ekiplerinin yazdıklarını okudum. AAP konumu Ağustos 2011 tarihli Google Street View görüntüsüyle ve ofis binasının yanındaki mavi gaz depolarıyla eşleştirmiş. Tempo da çekim yerinin Ishinomaki’deki bir gaz şirketi olduğunu Google Haritalar’daki görsel eşleşmeyle doğrulamış.

Benim yolum farklıydı: Street View yerine GSI’nin 2011 hava fotoğraflarını, OSM kayıtlarını ve koordinat hesabını kullandım. İki yol aynı binayı gösteriyor.

∴∴Video 11 Mart 2011’de, Ishinomaki’nin Minato bölgesinde, Myojincho’daki Ishinomaki Gas binasının çatısından çekildi. Bina OpenStreetMap’te 38.41661 K, 141.32574 D noktasında 石巻ガス adıyla kayıtlı.

∴∴Üç bağımsız işaret aynı binayı gösteriyor: batıdaki tanklar, güneydeki yol ve otopark, 2011’deki yeşil çatı. Başta koyduğum ölçüte göre konum kesinleşmiş sayılır.

Bir dahaki sefere eline “burası neresi?” diye sorulan bir video geldiğinde şu altı adımı deneyebilirsin.

1. Soruyu cevabı bir koordinat olan tek bir cümleye çevir.

2. Açıklamadaki adresi bir aday say, kanıt sayma.

3. Videoda yıllarca yerinde kalacak yapıları seç. İnsan görünen kareleri kullanma.

4. Adayı resmi haritada ve OpenStreetMap’te bul, yönleri ve mesafeleri hesapla.

5. Olay tarihine en yakın hava fotoğrafıyla karşılaştır.

6. En az üç bağımsız işaret aynı noktayı göstermiyorsa “bilmiyorum” yaz.

1. 1. Japonya Meteoroloji Ajansı (JMA), 災害時地震・津波速報 平成23年（2011年）東北地方太平洋沖地震. jma.go.jp/jma/kishou/books/saigaiji/saigaiji_201101/saigaiji_201101_01.pdf Kaynak çekmecesi
2. 2. takuro suzuki, YouTube, 18 Aralık 2011. youtube.com/watch?v=aAIj2fws5O4 Kaynak çekmecesi
3. 3. FNN311, YouTube, 25 Ekim 2012, 石巻市湊地区に押し寄せる津波【視聴者提供映像】. youtube.com/watch?v=K0rWPm9f3GQ Kaynak çekmecesi
4. 4. AAP FactCheck, “Old Japan disaster videos recycled after recent earthquake”, 29 Nisan 2026. aap.com.au/factcheck/old-japan-disaster-videos-recycled-after-recent-earthquake Kaynak çekmecesi
5. 5. Tempo, “Fact Check: Misleading Videos Circulate After April 20, 2026 Japan Earthquake”, 27 Nisan 2026. en.tempo.co/read/2100617 Kaynak çekmecesi
6. 6. Japonya Coğrafi Bilgi Kurumu (GSI), harita servisi ve karoları: güncel hava fotoğrafı (seamlessphoto), 東日本大震災後正射画像 (toho1, 12 ve 13 Mart 2011), standart harita. maps.gsi.go.jp. 出典 国土地理院 Kaynak çekmecesi
7. 7. OpenStreetMap, düğüm 8484376919 (石巻ガス), yollar 104429351 ve 104429356 (gaz tankları), 903069337 (石巻市立湊中学校), 941860082 ve 941860085 (県道240号 石巻女川線). © OpenStreetMap katkıcıları, ODbL Kaynak çekmecesi
8. Bütün kaynaklara 29 Eylül 2026’da yeniden bakıldı.